Linh tinh lúc xem EURO

Penrose nói về học tiểu học

Sau khi nhận giải Nobel vật lý, Penrose lên kênh youtube của Brian Greene nói chuyện (kênh World Science Festival).

Penrose kể về hồi bé đi học cấp một, lúc đó gia đình ông sống ở Canada. Ông học toán rất kém. Nhưng thầy dạy toán phát hiện ra cậu bé Penrose không phải là dốt nát đầu óc ngu tối, mà là cậu làm bài rất rất chậm. Sau đó thầy cho Penrose thêm thời gian làm bài.

Sau này Penrose trở thành giáo sư toán, và là giáo sư toán đoạt giải Nobel vật lý.

Sau khi Penrose kể, thì Greene cũng bảo là tôi cho sinh viên làm bài không bao giờ tôi giới hạn thời gian làm bài, làm xong thì thôi. (Ở một chương trình khác, Greene nói có lần ra đề hơi thiếu cân nhắc, đề hơi khó, nên sinh viên làm đến đêm mới xong bài thi.)

Einstein cũng có nói đại ý là không phải tôi thông minh hơn người, mà là tôi kiên trì với bài toán lâu hơn người khác (stay with the problems).

*

Mỹ nó có cái từ là one-liner, từ điển giải thích là “a short joke or witty remark”. Ông Reagan là tổng thống Cộng Hòa có biệt tài này. Có lần ông ấy bị ám sát, đưa vào phòng mổ, trước khi mổ ông ấy hỏi các bác sĩ: Này, các anh toàn là dân Cộng Hòa đấy chứ?”. Tỉnh dậy sau phẫu thuật, nhìn thấy vợ, ông bảo: “Em yêu, chẳng qua là anh quên chúi người né viên đạn ấy mà”.

Khi đắc cử tổng thống ông nói một câu lưu danh sử sách: “Chính phủ không phải là giải pháp cho các vấn đề. Chính phủ chính là vấn đề”.

Tổng thống tiền nhiệm (người thua cử) của ông là Jimmy Carter. Reagan nói như sau về nền kinh tế: “Kinh tế đình trệ là khi người hàng xóm của bạn mất việc. Kinh tế suy thoái là khi chính bạn mất việc. Kinh tế phục hồi là khi Jimmy Carter mất việc.”

Khi cải cách thuế, ông nói về rắc rối của tờ form khai thuế: Báo cáo nói rằng ngay cả Einstein cũng chịu chết không tự khai được thuế.”

Nói về cân bằng ngân sách chính phủ, ông giễu cợt như nói về một cô gái đoan trang: Cân bằng ngân sách hơi giống việc bảo vệ đức hạnh: chỉ cần học cách “say No”.

Nói về quan điểm điều hành kinh tế của chính phủ: “Quan điểm của chính phủ về nền kinh tế có thể tóm gọn trong dăm câu sau: Nếu nền kinh tế rục rịch chuyển động, đánh thuế nó. Nếu nó tiếp tục chuyển động, điều tiết nó. Và nếu nó ngừng chuyển động, hãy trợ cấp cho nó.”

*

Hệ phương trình Maxwell

Vừa rồi là kỷ niệm 190 năm ngày sinh James Clark Maxwell. Ông này là tác giả của hệ phương trình Maxwell, một hệ phương trình được coi là quan trọng nhất trong vật lý kể từ thời Newton. Nhờ có hệ phương trình Maxwell mà thế giới mới có thuyết tương đối hẹp của Einstein và vật lý lượng tử.

Lúc đầu hệ phương trình này rối rắm và khó, nên nó không được giảng dạy ở các trường đại học. Einstein đã phải tự học. Ở chiều ngược lại, dù là thiên tài nhưng Tesla hoàn toàn mù tịt về hệ phương trình này, vì thế đã không thể hiểu nổi thuyết của Einstein. Tesla là người kiên cường và kiên trì chống Eisntein nhất, một phần vì tư tưởng bài Do Thái, một phần là vì hổng kiến thức.

Ngày nay, sau nhiều thập kỷ được nghiên cứu và mài rũa, cũng như do ngôn ngữ toán đã tiến hóa hơn. Hệ phương trình này ngắn gọn như sau:

1) ∇.D = ρ

2) ∇.B = 0

3) ∇xE = -∂B / ∂t

4) ∇xH = J + ∂D / ∂t

Trong hình là cách dùng hệ phương trình Maxwell để chứng chứng minh tốc độ ánh sáng là hằng số. (Nguyên thủy thì phải gọi là dùng hệ phương trình này tính toán và dự báo tốc độ ánh sáng là hằng số, sau đó thực nghiệm kiểm chứng là đúng, vì lúc đó chưa ai biết tốc độ ánh sáng là hằng số). Phép chứng minh vỏn vẹn có vài dòng. Phép chứng minh này thường được lấy ra làm ví dụ cho sức mạnh của toán học (nhưng thực ra là sức mạnh của insight vật lý).

*

Thêu hoa dệt gấm

“Thêu hoa dệt gấm” xuất hiện trên bình luận bóng đá VTV là từ thời Real Madrid của Del Bosque thắng hai cúp C1. Mà thực ra cũng là thuổng của bình luận trên báo tây, họ dùng từ Fabrication.

Lúc đó Real với tiền vệ phòng ngự là Redondo lên bóng bằng các đường đan lát bóng qua lại rất nhanh, chính xác và sệt. Nhìn cực kỳ đẹp mắt.

Có thể xem lại trận chung kết C1 mà Real thắng Valencia. Hoặc trận Real thắng MU sân khách, trong trận này Redondo có quả qua người dùng gót chân nhìn cực kỳ ma mị, không thể hiểu nổi trên đời có thứ bóng đá như đánh bi-a kết hợp hình học Euclid đẹp đẽ như vậy. Quả qua người rồi chuyền để ghi bàn này là mẫu mực của đan lát bóng xuyên qua hàng phòng ngự, mà ở Việt Nnam nay gọi là thêu hoa dệt gấm.

(Tuyển VN còn rất lâu mới đến trình này, vì đan bóng là phải xuyên qua rừng chân cầu thủ đối phương với tốc độ cao, chứ chuyền cho nhau lề mà lề mề không ai gọi là đan lát.)

*

Thu hồi bóng

Khả năng thu hồi bóng (ball recovery). Nếu search từ này, sẽ thấy có cả các bài báo khoa học (paper) nghiên cứu về kỹ năng này. Lý do đơn giản là tất cả các pha tấn công đều bắt đầu từ cầu thủ và vị trí thu hồi bóng, nghiên cứu ball recovery của các cầu thủ (như Pogba, hoặc Tuấn Anh) sẽ biết được pattern tấn công của cả đội.

Bóng đá hiện đại có các cầu thủ: cao lớn hơn, chạy nhanh hơn, bền sức hơn. Công nghệ hiện đại cũng giúp các cầu thủ giỏi hơn cả về kỹ thuật lẫn chiến thuật. Trong lúc đó kích thước sân vẫn như thế. Không gian giao đấu vẫn như xưa, số lượng đấu sĩ hai bên như cũ, nhưng các đấu sĩ di chuyển nhanh hơn, thông minh hơn, bài bản hơn, chiến thuật hơn. Việc này khiến cho không gian sân tuy vẫn thế, nhưng về bản chất là bị thu hẹp lại rất nhiều.

Khả năng cơ động của các cầu thủ cho từng tình huống bóng là nhanh hơn, chiến thuật hơn, khiến cho cả hai bên (nếu ngang tài ngang sức) rất khó tìm khoảng trống để tấn công. Mọi thứ vì vậy, phải bắt đầu từ khả năng thu hồi bóng, và phát động tấn công.

Với những ngôi sao như Pogba thì thậm chí không chỉ là ball recovery mà họ dùng từ possesion recoveries. (Tức là thêm cả những pha đoạt bóng, chặn đường chuyền của đối phương,…).

Xem bóng đá trên sân rất dễ nắm chiến thuật. Xem qua TV khó hơn nhiều. Ví dụ cực đoan nhất là xem Barca thời Iniesta và Xavi. Bọn này luôn dùng bốn đến sáu cầu thủ ban bật ngắn với nhau, liên tục chạy chỗ, cho tới khi bóng đến cấm địa. Việc theo dõi cùng lúc vài đứa chạy chỗ (chưa kể có đứa nằm ngoài khuôn hình) là rất mệt, có khi chỉ tập trung xem được chục phút là mất tập trung. Ví dụ thứ hai là góc quay. Pha Pháp ghi bàn (nhờ Đức phản lưới nhà): Góc quay đầu tiên thấy Pogba cầm bóng giữa bốn cầu thủ Đức, bên cánh phải, rồi rót một quả cầu vồng nhìn rất ngáo vào vòng cấm địa, rồi bỗng nhiên một chú Pháp hiện ra nhận bóng. Nhờ công nghệ nên sau đó xem tình huống đó ở góc máy khác, chú Pháp kia là hậu vệ biên lao lên từ trước rồi. Nếu xem trên sân sẽ nhận ra các tình huống chuyền bóng ngang luôn có ai đó xuất hiện đón bóng, là vì họ đã tập tình huống đó cả ngàn lần. Thằng chuyền cứ thế chuyền, kiểu gì cũng có đồng đội hiện ra. Chưa kể chúng nó gọi nhau trên sân rất nhiều.

Nhưng dù sao, để nắm chiến thuật, vẫn có một cách như vậy, quan sát cách tiền vệ phòng ngự di chuyển, đánh chặn, và phát động tấn công. Từ đó thấy đội hình vận hành thế nào. [Trận Tây Ban Nha – Ý, bọn Tây Ban Nha gần như đá với 7 tiền vệ, toàn những cao thủ cầm bóng, ban bật, bóp nghẹt Ý mấy chục phút.]

Trong lúc xem EURO thấy khán giả đầy khán đài, mới thấy VN vẫn ngạo nghễ, từ cột điện đến gốc tre, đều cố thủ trong nhà xem bóng đá qua TV.

*

Anh Brian Greene tweet về “điểm kỳ dị” của “lỗ đen”: “Calling something a “singularity” is a physicist’s way of saying “we don’t know what the heck we’re talking about.”

Anh cũng nhắc lại lời của Wright: “”Black holes are where God divided by zero.” Rồi anh bình luận thêm: “Quantum gravity is where such mathematical singularities, whether of human or divine origin, will be resolved.”

Nhân sinh nhật George Orwell (1903), anh Brian Greene cũng quote một câu của ông này trên twitter: “A man really dies when he loses the power to take in a new idea.”

*

Năm nay các đội đáng xem nhất về chiến thuật là Pháp, Ý và Bỉ. Riêng Pháp thì Deschamp nắm tuyển quá lâu, nên có thể cũng đã hết bài. Dàn cầu thủ thực ra vẫn thế.

Mancini thực sự là thú vị, đưa nhiều nét mới (mới vừa vừa), đó là xu hướng tấn công tốc độ cao vào lối chơi cù nhầy đầy toan tính truyền thống của Ý (bóng đá Ý xem rất chán, hai clb Ý đá với nhau, 80 phút đầu hòa 0-0, đến phút 89 thì tỷ số là 2-1).

*

Liệu cơm gắp mắm

Hồi trước mình có viết một bài về quản trị dân gian, đại khái là các kiến thức dân gian được diễn đạt lại trong môi trường quản trị hiện đại. Buôn tài không bằng dài vốn chẳng hạn. Sau đang viết lạc mẹ đề, nên bỏ dở.

Trận Hà Lan thua Séc hôm qua là một bài học về quản trị. Nó cho thấy tại sao ở các doanh nghiệp tầm trung, hoặc đang phát triển thì CEO là quan trọng; còn doanh nghiệp đã mature rồi, thì COO quan trọng hơn nhiều. Ngày nay các vị CEO phải làm việc như COO (và người hỗ trợ đắc lực cho việc này lại là CTO). Anh CEO hàng đầu thế giới bây giờ, Tim Cook, từng là ngôi sao COO rất lớn. Anh Elon Musk thì biệt tài về Operation, nhìn anh ấy cải tiến công suất nhà máy thì hiểu. Với vụ nhà máy Tesla, chính là liệu cơm gắp mắm.

Sơ đồ vận hành một đội bóng trên sân nằm ở chỗ: ít có HLV nào mà có tay đội hình tối ưu, sẽ thừa chỗ này, thiếu chỗ kia, và thường là thiếu chứ không thừa. Việc quyết định sơ đồ vận hành nào, và đặt niềm tin vào cá nhân nào để lắp vào sơ đồ để đội bóng vận hành trơn tru (ít nhất là an toàn) qua từng trận (và ở cấp clb, do đá nhiều giải nhiều trận, việc này khó hơn nhiều). HLV Hà Lan đã đặt niềm tin nhầm cầu thủ, sắp đội hình sai, mà thay người cũng sai. Liệu cơm gắp mắm rất khó, liệu sai gắp sai là toang.

*

Cấp đạn

Việc Pháp sử dụng súng ba nòng (Mbappe, Benzema, Griezmann) nhìn thì kinh đấy, tưởng như nã đạn như điên và đối thủ chết như ngả rạ.

Nhưng đạn ở đâu ra. Bóng đá hiện đại, đối thủ nào cũng đủ đẳng cấp kỹ chiến thuật và sức mạnh để bịt tất cả các tuyến đường tải đạn. Pogba là siêu cấp đạn thì cùng lắm cũng chỉ cấp đạn được cho hai nòng. Mà thực tế cũng chỉ cấp được một nóng rưỡi, nửa nòng còn lại cũng vẫn phải lùi về mà kiếm đạn, hoặc nhờ vả hai cánh đưa lên. Chưa kể cứ cố sức tìm cách tải đạn lên trên, thì hậu phương toang hoác. Hoặc đơn giản là khung thành có thế, các nòng có khi dẫm chân nhau.

Trong kinh doanh cũng vậy, có nhiều sale giỏi quá là vô nghĩa. Nhiều cty chỉ vì nôn nóng tăng doanh số mà tuyển thêm sale giỏi về (như Pháp gọi lại Benzema) dẫn đến giảm doanh số, tăng chi phí, và…lỗ.

*

Hypercompetition: Ý, TBN, Anh, Đan Mạch vs Bỉ, Pháp…

Ba đội Ý, TBN, Anh giống nhau là đội hình và huấn luyện viên (cựu cầu thủ) đều là các ngôi sao cỡ vừa vừa , thua xa Pháp Bỉ Bồ đội hình có ngôi sao lớn, huấn luyện viên cũng là ngôi sao lớn.

Chất lượng đồng đều, không bệnh ngôi sao là bí quyết của đá giải kiểu tournament, đặc biệt là lần này khi các đội được đăng ký tới 26 cầu thủ và mỗi trận được thay tới 5 người.

Khi bóng đá, trong thể thức tournament, của thời hiện đại, kỹ chiến thuật đội nào cũng ngang nhau, thì cạnh tranh chính là hypercompetition mà sách quản trị vẫn nói. Lúc này, quản trị nhân sự có vai trò rất lớn. Từ đó mới có thể tận dụng được những gì cơ hội (sai sót, không lường trước) hiếm hoi trong mỗi 45 phút thi đấu. Bàn 1-0 của Ý với TBN, bàn gỡ hoà Thuỵ Sỹ với Pháp là như vậy.

Đến nay thì thấy Anh và Ý vào chung kết. Tây Ban Nha bị loại cũng hơi đáng tiếc, nhưng cũng là do họ bỏ phí quá nhiều cơ hội ghi bàn. Có một cái tiếc nữa là không được xem Pedri đá chung kết.

*

Steven Weinberg (1933-2021)

Trải qua khoảng 2600 năm lịch sử, kể từ thời của Thales, Anaximander, Leucipus và Democritus (khoảng thế kỷ 6 hoặc 5 gì đó trước công nguyên) cho đến nửa đầu thế kỷ 20, các nhà vật lý hiểu ra rằng: trên cõi đời này chỉ có bốn lực, gọi là “bốn lực cơ bản”.

Đầu tiên là lực hấp dẫn (ai cũng biết rồi, nhờ đó mà chúng ta có thể đứng trên mặt đất, và cũng vì nó mà bị ngã, kể cả ngã vào tình yêu), rồi đến lực điện từ (là lực khởi tạo ra thế giới văn minh: máy phát điện, đèn điện, và nay là internet; lực này cũng gây ra cú sét ái tình giữa chàng và nàng, khi hai người âm và dương bắt được sóng của nhau).

Tiếp đó là lực hạt nhân yếu, là lực chịu trách nhiệm cho phân rã phóng xạ (ứng dụng của nó là các máy chữa bệnh bằng phóng xạ, và bởi nó nên mối tình nào rồi cũng phân-rã-tàn-phai). Cuối cùng lực hạt nhân mạnh, là lực giữ các hạt cơ bản với nhau để có có proton, neutron và từ đó mới có hạt nhân của nguyên tử (không có lực này thì vũ trụ không có các nguyên tố, bao gồm cả nguyên tố tình yêu, nó hút mạnh, và rất mạnh, nên yêu nhau là phải quấn chặt lấy nhau.)

Bốn lực cơ bản này rất khác nhau và chả liên quan gì đến nhau. Einstein là người đầu tiên muốn tìm ra một thuyết thống nhất cả bốn lực. Ông chưa làm được thì chết (vì già).

Sau đó, đến những năm 1950/60 gì đó thì các nhà vật lý thống nhất được lực điện từ và lực tương tác yếu (unification of the electromagnetic field with weak nuclear interaction field). Trong đó công đầu là Steven Weinberg (vật lý lý thuyết). Hệ quả của lý thuyết này là các hạt boson W và boson Z. Chữ W là weak force, do chính Weinberg đặt. Còn chữ Z là điện tích zero.

Lúc đầu, khi đi trình bày các nghiên cứu của mình, ở góc bảng ông viết chữ W (tên ông hoặc chữ weak). Richard Feymann ngồi dưới hỏi chữ gì đấy. Rồi vì có bản chất mồm miệng cay độc và diễu cợt, Feymann bảo đó là Wrong. Audience cười ồ lên. Nhưng cuối cùng Weinberg mới là người được cười.

Lý thuyết của Weinberg (và Salam, một nhà vật lý khác) hoàn thành năm 1968, đến năm 1973 thì lần đầu tiên phát hiện được tương tác giữa trường điện từ và trường hạt nhân yếu ở máy gia tốc hạt Large Hadron Collider (LHC) ở CERN, năm 1979 thì Weinberg và hai nhà vật lý khác được giải Nobel. Năm 1983 thì CERN tìm ra boson W và Z. Mô hình của Weinberg, sau có tên là Glashow-Weinberg–Salam model, trở thành trụ cột của Standard Model.  

Những năm 1970, Weinberg, đến lượt mình cũng có sai lầm, ông phủ nhận sự tồn tại của lỗ đen và trường hấp dẫn. Nhưng không sao, đời ai chả có lúc sai lầm.

Thế còn ông Democritus ở đầu bài.

Democritus là một trong những bộ óc lừng danh xứ Miletus, quãng 450 năm trước công nguyên. Ông là cha đẻ của khái nhiệm nguyên tử (atom, tiếng Hy Lạp là không thể chia nhỏ được hơn nữa). Đáng tiếc là siêu nhân Plato sau này rất phản đối tư tưởng của Democritus, thậm chí đòi đốt hết trước tác của ông. Nên phải rất rất rất lâu sau tư tưởng về nguyên tử của Democritus mới quay trở lại, lần này qua nhà thơ La Mã tên là Lucretius (trước công nguyên tầm vài chục năm).

Nhưng trước tác của Lucretius cũng bị cấm đoán và thất lạc. Mãi đến thế kỷ 15 nó được tìm ra. Bản gốc tìm ra cũng lại bị mất. May mà có người kịp chép tay. Bản gốc này chính là “bài thơ” “De rerum natura” (nghĩa là bàn về bản chất vạn vật). Nó có ảnh hưởng đến vô số các bộ óc ở thời điểm nó được tái phát hiện và các bộ óc thời sau đó nữa: Galileo, Kepler, Machiavelli, Bacon… Newton, Spinoza, Darwin. Và cả Shakepeare cũng nhắc đến Atom trong kịch của mình. Ngày nay, tác phẩm này của Lucretius vẫn tiếp tục là cảm hứng cho các nhà vật lý trường phái Quantum Gravity.

Cuối cùng thì atom hóa ra có thật. Đến năm 1905 nó được chứng minh trong một paper, của một thanh niên 25 tuổi, là Einstein.

Hôm nay đúng ngày HN áp dụng CT16, Steven Weinberg qua đời. RIP Steven Weinberg.

About Blog của 5xu

Một con sông sắp cạn dòng
Bài này đã được đăng trong Uncategorized và được gắn thẻ , , , , , , . Đánh dấu đường dẫn tĩnh.