Bình đẳng giới, Ô nhiễm nhựa, Beatles, Phim Love, Du hành thời gian, Bush Cha

Các mẩu ngắn ngắn dưới đây tôi post ở Instagram cho vui. Nay copy lại vài cái về đây, nhưng không có ảnh kèm theo, mọi người đọc giải trí mùa Giáng Sinh.

 

1.

Bình đẳng giới!

Trong ảnh là Tạp chí Pi, cover story là “100 năm định lý Emmy Noether”.

Noether là nhà toán học gốc Do Thái. Bà là …một phụ nữ.

Công trình toán học năm 1918 của bà đóng vai trò rất lớn trong vật lý hiện đại và được cả Hilbert và Einstein ca ngợi. Trước đó mấy năm, bất chấp việc được cả Hilbert và Klein, hai siêu tên tuổi toán học, tiến cử, Noether vẫn không được đại học Gottingen nhận làm giáo sư. Việc chống đối, ta có thể đoán được, đến từ các giáo sư bên các ngành xã hội. Lúc này Noether còn tương đối trẻ.

Việt Nam, xét về văn hóa dân gian, cho đến nay vẫn là dân tộc mẫu quyền. Tục thờ mẫu vẫn còn rất phổ biến ở miền bắc. Bất chấp 1000 năm Bắc thuộc, bị Hán hóa, văn hóa trọng nam khinh nữ của Tàu không xóa được ý thức hệ “mẫu hệ” ra khỏi văn hóa Việt. Hai Bà Trưng, biểu tượng của mẫu hệ, chỉ bị bóp méo đi một tí, bằng việc bổ sung yếu tố “trả thù chồng”.

Đến thế kỷ 15, thời Lê, luật Hồng Đức đề cao vai trò và quyền phụ nữ, tiến bộ hơn tất cả các nước trong khu vực, hơn luôn cả Nhật. Phụ nữ Việt được quyền sở hữu và thừa kế. Thời Lê còn tổ chức phong thần cho hai nữ tướng của Hai Bà Trưng. Đây là giai đoạn mẫu hệ Việt hấp thu thêm mẫu hệ Chăm, và hình thành văn hóa đồng bằng bắc bộ tồn tại (như dòng chảy ngầm) cho đến tận ngày nay.

Đến thời Minh Mạng đầu thế kỷ 19, ông hoàng đế này Hán hóa kinh hoàng. Đưa phụ nữ xuống tầng đáy, cướp hết quyền lợi của họ. Cách mạng vô sản mang đến một chương mới về bình đẳng giới cho giới thị dân. Các nữ chiến sĩ cách mạng như Minh Khai, Thụy Nga là các tấm gương sáng về chiến đấu và sưu tầm giai nổi. Ở Miền Nam, bà Ngô Đình Nhu kịch liệt đấu tranh cho nữ quyền, bà là người xóa bỏ tục đa thê trong tướng lĩnh nhà giàu ở miền Nam. Trong kháng chiến chống Pháp, các nữ đại gia như bà Cát Hanh Long (địa chủ Năm) thường xuyên cho cách mạng bú sữa cho đến khi bị bắn. Trong cuộc chiến tranh Nam Bắc, các bà má miền nam, các đội quân tóc dài có vai đóng vai trò quan trọng. Vậy nên sau 1975 ở Việt Nam có bà mẹ anh hùng, còn các ông bố thì không.

Sau 1979, Việt Nam chịu ảnh hưởng của Machismo kiểu Nga (điển hình là anh Putin cởi trần), rồi Machismo kiểu Tàu (mẫu hình là anh Tập phưỡn bụng). Sau 1989 một lần nữa văn hóa chính trị bị Hán hóa, đâm ra bình đẳng giới và nữ quyền ở Việt Nam đâm ra chỉ còn tồn tại trên hình thức, rồi đến một ngày việc lẩy Kiều bất ngờ trở thành biểu tượng của quyền lực.

Nhưng bất chấp văn hóa triều đình Machismo nửa mùa, văn hóa dân gian vẫn đề cao mẫu hệ, lệnh ông không bằng cồng bà. Nhiều quan chức đi vào lò vì có quan bà đớp hăng quá. Hầu hết các đại gia bất động sản là nữ. Nhiều đại gia Việt Nam lọt vào danh sách tỷ phú Forbes là nhờ các nữ tướng dưới quyền. Đó là minh chứng của nữ quyền thực sự ở Việt Nam hiện đại.

Quay lại với cô Noether. Định lý Noether cho ta biết, nếu một Lagrangian bình thường mà có đối xứng liên tục (trơn), ắt sẽ có bảo toàn liên quán đến cái đối xứng ấy. Nếu đối xứng về thời gian (bất biến với dịch chuyển theo trục thời gian) sẽ có bảo toàn năng lượng; đối xứng về không gian sẽ là bảo toàn động lượng, đối xứng quay sẽ có bảo toàn mô men động lượng.

Phụ nữ thời nữ quyền có cơ thể hoàn toàn đối xứng. Đến khi nam quyền trỗi dậy, do nhiều ông thuận tay phải hơn (một kiểu tiến hóa do thói quen săn bắn), phụ nữ bắt đầu mất tính đối xứng cơ thể của mình. Ở đâu mất đối xứng, ở đó nữ quyền không được bảo toàn.

2.

Ô nhiễm nhựa

Ngày nay ai cũng hiểu rác thải bằng nhựa nhân tạo hay cao su nhân tạo (ví dụ bao nylon hay bao cao su) làm ô nhiễm biển, đất và môi trường. Nguyên nhân chủ yếu là do nhựa nhân tạo không dễ dàng tự phân hủy trong tự nhiên.

Thế nhưng, cũng như kim hoại (hợp kim), thì nhựa tổng hợp là phát minh có ý nghĩa nhất của con người. Nếu không có kim loại (nhôm, đồng) và bỏ bọc cách điện (nhựa) để làm dây cáp điện thì chúng ta không có thế giới hiện đại ngày hôm nay.

Nhựa tổng hợp manh nha xuất hiện từ giữa thế kỷ 19, khi nguồn cung ngà voi bắt đầu giảm và người ta muốn tìm vật liệu nhân tạo để thay thế.  Nhựa nhân tạo góp phần sinh ra cả một ngành nghệ thuật, là điện ảnh. Đến Thế chiến thứ 2, nhựa góp phần vào các thiết bị điện tử quân sự của phe đồng minh. Sau Thế chiến, nhựa trở thành một thứ vật liệu tân kỳ và hào nhoáng. Nó bền, làm được sản phẩm có mọi hình dáng, kích thước, màu sắc.

Ngày nay nhựa bao vây cuộc sống của chúng ta. Rất nhiều đồ vật trong nhà có nhựa. Ngoài phố cũng đầy sản phẩm bằng nhựa. Các banner treo ngoài phố hô hào tắt điện cho ngày trái đất cũng là một dạng nhựa nhân tạo. Các nhà hoạt động môi trường chống sử dụng sản phẩm nhựa cũng gõ máy tính có bàn phím nhựa, dùng smartphone có case nhựa, và đeo kính gọng nhựa. Con người rất khó đào thoát khỏi nhựa, là thứ do con người tạo ra (bởi vậy ta nên nghĩ theo cách này về những gì con người đang tạo ra như gene editing, hay artificial intelligence).

Nhựa là thành tựu, và cũng là tai họa do trí tuệ con người tạo ra. Để khắc chế nó, cần trí tuệ tầm nhân loại (trong đó có thể sẽ không có Việt Nam), và các chính phủ đưa ra các chính sách như thuế, luật môi trường, hoặc như việc Sài Gòn bắt dân phân loại rác.

Người dân gần như bất lực trước nhựa (đừng ảo tưởng sức mạnh của mình). Nhưng mỗi người vẫn có thể tự nâng cao nhận thức và cách ứng xử của mình với đồ dùng bằng nhựa: không xả rác bừa bãi, nghe lời thành phố của mình phân chia rác trước khi đem đi đổ.

3.

Beatles và Billy Preston

Trên bìa đĩa có chữ Beatles with Billy Preston.

Beatles ghi âm dự án “Get Back” mà sau này khi phát hành mang tên chính thức “Let it be” vào lúc cả nhóm đang trên đường đi tới tan rã. Lennon và McCartney cãi vã. Harrison lúc này tài năng đến độ chín tuyên bố sẽ bỏ nhóm. Nhưng thay vì bỏ nhóm, anh mang đến phòng thu một người bạn là Billy Preston. Bên cạnh việc làm một vị khách mời để hòa giải các bất đồng trong gia đình Beatles, giúp họ có lại niềm vui sáng tác và chơi nhạc, thì các ngón đàn của Preston đóng góp rất nhiều gia vị đẹp đẽ cho các bản ghi âm của Beatles. Nếu chưa từng để ý đến Preston, ta có thể nghe lại hai bài Get Back và Don’t Let Me Down, xem các câu solo bằng piano điện của Preston đẹp đẽ, long lanh lóng lánh như nắng thủy tinh như thế nào.

Khi Beatles ghi âm bài Get Back, Harrison vắng mặt và chỉ đóng góp phần rhythm guitar. Người chơi solo guitar là Lennon. Các câu solo của Lennon trong bài này tinh nghịch, tình tứ và hết sức đĩ bợm. Lennon kể rằng, khi ghi âm, mỗi khi McCartney hát câu “get bac to where you once belonged” anh này lại nhìn Yoko Ono.

Get Back nằm ở vị trí cuối cùng trong album Let It Be, kết thúc bài hát là giọng Lennon nói câu châm biếm: “I’d like to say thank you on behalf of the group and ourselves, and I hope we passed the audition”. Câu này Lennon nói với khán giả sau khi cả nhóm trình diễn Dont Let Me Down ở trên mái nhà (rooftop concert nổi tiếng của Beatles). Anh producer của Let It Be là một anh người Mỹ thiên tài và điên loạn, tên là Phil Spector, đã cắt câu này và cho vào bản ghi âm.

George Martin kể rằng, khi Beatles lần đầu được dẫn đến gặp ông, ông không ấn tượng gì (về tài năng) của họ. Nhưng ông vẫn ký hợp đồng (làm producer) vì ông thấy họ hài hước và vui nhộn.

4.

Love – Before the Beginning

Trong ảnh, từ trái qua phải, là Murphy, Electra và Omi, trong phim “Love”. Một bộ phim gây tranh cãi vì có quá nhiều cảnh như phim con heo. Diễn viên đóng thật, quay cận cảnh từng bộ phận. Đã thế còn quay 3D. Không rõ khi chiếu ở rạp lớn, loa mở to, cả trăm khán giả đang ngồi xem với nhau, sẽ có cảm xúc thế nào, nhất là khi những bộ phận to đùng ấy phang thẳng (3D) vào mặt trong âm thanh surround sound.

Nhưng đằng sau những cảnh con heo trần tục (nhưng được quay vô cùng đẹp đẽ) ấy là câu chuyện tình đẹp đẽ, day dứt và cay đắng. Một câu chuyện tình đúng kiểu Murphy’ Law (một định luật mà ai biết rồi cũng sẽ rất thích, nó bảo rằng cái gì có thể sai, thì chắc chắn sẽ sai).

Murphy là một sinh viên Mỹ, tới Paris học làm phim. Electra là một nghệ sĩ trẻ, đã từng có triển lãm. Hai người này yêu nhau và sống chung trong một căn hộ nhỏ. Omi là một cô bé hàng xóm tuổi teen.

Có một cảnh, quay cận, sau khi chén nhau xong, Electra nằm trên ghế đệm chăn đỏ sẫm. Murphy ngồi bệt dưới sàn. Khung hình gợi nhớ một bức tranh của Edward Munch. Murphy hỏi Electra rằng ultimate fantasy của cô là gì. Cô nói: Là chén nhau tay ba, cùng anh, và một cô gái trẻ. Câu thoại vừa dứt là tiếng guitar gỗ của Pink Floyd dìu dặt bập vào, bản “Is there anybody out there”. Sau đó Murphy và Electra vô tình quen cô bé hàng xóm Omi.

Ba người nằm trên giường, hút thuốc, rồi từ từ chén nhau. Chậm rãi chuyển động, chậm rãi thay đổi vị trí, và camera cũng vậy. Họ chén nhau trong tiếng guitar điện dìu dặt, mơn trớn, mải mê đầy nhục cảm của John Frustiante. Bản “Before the Beginning”.

Anh Frustiante là tay guitar của Red Hot Chilli Peppers. Khi band này bắt đầu lên đỉnh hào quang, Frustiante cảm thấy mình không hợp với cái danh tiếng lên quá cao và quá nhanh ấy. Anh thích một sự nổi tiếng nho nhỏ, khi anh và band của mình đi diễn ở các club, và thu hút những cộng đồng fan nho nhỏ và quen thuộc. Rơi vào ma túy và rời bỏ band nhạc. Sau một thời gian cai nghiện, Frustiante quay lại với âm nhạc và ghi âm Califonication cùng Red Hot Chilli Peppers. Nhưng rồi một thời gian sau anh cũng bỏ nhóm và chơi solo những gì anh thích. Trong đó có Before the Beginning, một bản tình ca không lời.

Anh Anthony Kiedis là thủ lĩnh của Peppers. Thời gian đầu Kiedis và Frustiante là một cặp bài trùng không thể tách rời. Thế rồi danh tiếng và ma túy hủy hoại tình cảm của họ. Kiedis cai nghiện và trở nên xa cách với xã hội, và cả với các đồng đội của mình. Có lần đến tập với ban nhạc, anh bỗng nhận ra mình đã xa cách với họ từ bao giờ. Lái xe về nhà, anh bỗng nhận ra mình chỉ có một người tình, đó là thành phố nơi anh sống, LA. Vừa lái xe anh vừa sáng tác một bài thơ tên là Under the Bridge. Sau này ban nhạc biến nó thành bài hát rất tình cảm với những câu guitar tình tứ của Frustiante.

Nghe “Under the Bridge” ta sẽ thấy một người đàn ông có thể yêu thành phố mình đang sống tới mức nào: tới mức có thể làm tình với thành phố ấy, trong tiếng nhạc, hay tiếng mưa của cơn bão biến tất cả những con số thành sông và những cột đèn đỏ tắt ngúm ngay dưới ánh mặt trời.

LA, là thành phố của Chilli Peppers, của Guns N’ Roses, là nơi Elon Musk đào đường hầm siêu tốc, và là thành phố trong Sympathizer của anh Thanh Việt.

5.

Du hành thời gian

Michio Kaku đang có các câu đố liên quan đến thuyết tương đối. Có một câu về du hành thời gian thế này: Nếu du hành thời gian là có thực (ta có thể quay về quá khứ), bằng cách nào một người có thể cùng lúc vừa là cha, là mẹ, là con trai, con gái (của chính mình).

Câu trả lời tuy hơi bệnh, nhưng thú vị về logic. Như sau. Đầu tiên là có một cô gái mồ côi, tên Jane. Cô này phẫu thuật giới tính trở thành Jim. Jim du hành ngược thời gian, về quá khứ gặp Jane, rồi cưới cô này. Hai người có con gái, tên là  Jane. Hai người cùng du hành ngược thời gian, đưa Jane cho một trại trẻ mồ côi.

Michio Kaku có một câu đố tiếp: nếu điều trên là có thể xảy ra, thì định luật gene sẽ ngăn cấm một người là cả luôn cây gia đình của mình bằng cách nào.

Câu trả lời là: Một người không thể vừa là cha, là mẹ, là con gái và con trai của một gia đình được. Vì female có nhiễm sắc thể XX, còn male là XY. Một người không thể thay đổi nhiễm sắc thể giới tính của mình được. Ít nhất là hiện tại chưa làm được.

6.

Một nhiệm kỳ

Bush cha là tổng thống một nhiệm kỳ. Trước đó ông có hai nhiệm kỳ làm phó cho tổng thống Reagan.

Nhiệm kỳ của Bush khá đặc biệt. Bức tường Berlin sụp đổ. Ông ủng hộ thống nhất hai miền, bất chấp sự phản đối của các nước Tây Âu và cả Đông Âu. Đó là giai đoạn mà các trợ lý của ông mô tả là virtually cô đơn hehehe. Ông cũng là người lèo lái rất khéo léo để Liên Xô trong cơn giãy chết đã không gây ra chiến tranh, nhất là chiến tranh hạt nhân. Giờ mọi thứ xảy ra rồi, ta thấy bình thường, nhưng cái lúc cường quốc dị hợm ấy giãy chết ấy, cả thế giới căng thẳng són đái.

Cùng với Gorby hói, vị tổng thống xuất thân nhà giàu Bush đã chấm dứt chiến tranh lạnh. Ông nói đại ý: đã có một trật tự thế giới mới, hòa bình, thịnh vượng, era của bọn độc tài đã chấm dứt.

Trong trật tự thế giới mới toe ấy, Việt Nam hơi ngơ ngác. VN quay lại với Tàu năm 1989, rón rén mở cửa, và đến 1995 thì bình thường hóa với Mỹ. Thì năm 1991, Bush lãnh đạo liên quân (bao gồm cả các nước Arap), đánh nước bạn Iraq của Việt Nam. Các chuyên gia Việt Nam (xuất khẩu lao động) ở Iraq phải về nước. Hơn 10 năm sau, Bush con làm tổng thống lại đánh Iraq tiếp, lần này người bạn Hussein của Việt Nam toi đời. Tôi vẫn nhớ, cuộc biểu tình đầu tiên nổ ra ở HN, tuy rất nhỏ, là một nhóm thanh  niên đứng đối diện sứ quán Mỹ ở Hà Nội, phản đối Mỹ đánh Iraq.

Obama, trong nhiệm kỳ 1, trước nỗi lo thất cử, đã nói đại khái rằng ông thà làm một tổng thống một nhiệm kỳ có thành tựu còn hơn làm tổng thống hai nhiệm kỳ nhạt nhòa. Người ta cho rằng ”tổng thống một nhiệm kỳ” này là Obama ám chỉ Bush cha. Và có thể, câu nói này, ám luôn vào sự nghiệp của Obama, người nghỉ hưu khi còn quá trẻ và khỏe.

Bush cha, một thanh niên con nhà giàu, có ông nội và bố học Yale, đã tạm ngưng đại học để nhập ngũ, đi chiến đấu, hết chiến tranh lại đi học, lấy vợ, đi làm. Cuộc đời của ông đai khái “cổ điển” như vậy: ái quốc và phụng sự tổ quốc.

About Blog của 5xu

Một con sông sắp cạn dòng
Bài này đã được đăng trong nhảm, Uncategorized và được gắn thẻ , , , , , . Đánh dấu đường dẫn tĩnh.